متالورژی، از سپیده دم تاریخ تا امروز (۳)

کوره های ذوب فلز در اسپیدژ

اسپیدژ در ۲۵ کیلومتری شهرستان زابل قرار گرفته است. این محوطه بیش از سه هزار سال قدمت دارد و متشکل از دو قبرستان پیش از تاریخ است.
چندی پیش در جریان بررسی های کارشناسان استان سیستان و بلوچستان در محوطه »اسپیدژ«، دو کوره ذوب فلز در کنار تمامی ابزار و وسایل مخصوص به حرفه فلز کاری در اطراف این دو کوره کشف شد. ساکنان اسپیدژ با استفاده از این ابزار صناعت فلزکاری خود را رونق بخشیده و محصولات خود را به سایر نقاط نیز صادر می کردند. در کنار این کوره های ذوب فلز، سنگ های مس نیز دیده شده اند، که نشان می دهد، سنگ مس از نقاط دیگر به اسپیدژ آورده و کالای خاصی از آن ساخته می شده است. همچنین در نزدیکی این کوره ها دستگاه جوش کوره و ظرف مخصوص سرد کردن فلزهای ذوب شده، خنجر، تبر و دیگر ابزارهای مفرغی و مسی به دست آمده است.
باستان شناسان در بررسی ها به اشیای مفرغی برخورد کردند که طول و عرض آنها فقط ۳ سانتی متر بود و پیکره های حیوانی را نشان می دادند. این پیکره های بسیار کوچک، نشان می دهد که ابزار ساکنان اسپیدژ بسیار دقیق و ظریف بوده و آنان هنر مسگری و مفرغکاری را به خوبی می دانستند.
ادامه بررسی ها در محوطه سه هزار ساله اسپیدژ، باستان شناسان را به قبری هدایت کرد که هنرمندی فلزکار با تمام وسایل کار خود در آن خفته بود. این ابزار عبارت بودند از: درفش ها، سنبله هایی که نقش چکش را داشتند با سرهای گرد و تخت، یک ملاقه مفرغی و سنگ چاقو تیزکن، همچنین ظروف آب برای منجمد کردن مس ومفرغ. این ابزار ها نشان می دهد که در اسپیدژ هنر فلزکاری در بهترین شکل خود ارایه می شده و مردم اینمنطقه با این علم آشنایی کامل داشته اند. اشیای داخل این قبر تایید دیگری بر این ادعا است که سه هزار سال پیش در اسپیدژ، هنر فلزکاری در اوج پیشرفت خود به سایر نقاط عرضه می شده است.

در کنار این اشیا، پیکره مفرغی یک سگ دیده شده است که تنها یک سانتی متر طول دارد. وجود این پیکره مفرغی نیز بار دیگر تایید می کند که ابزار فلزکاری در بیش از سه هزار سال پیش بسیار دقیق و ظریف بوده و می توان با آنها ظروف و پیکره هایی بسیار ظریف و کوچک ساخت و شواهد نشان می دهد که این هنر و اشیای ساخته شده به سایر نقاط کشور و تمدن های باستانی دیگر عرضه می شده است. 

محوطه های فلزکاری و معادن باستانی شمال جیرفت

۸۰ محوطه فلزکاری و ۱۵ معدن باستانی در شمال جیرفت و در کوه های لاله زار و هزار که در آنها فلزات مس، آهن و سرب استخراج می شده است، به عنوان یکی از مناطق مهم صنعتی و فلزکاری در ایران باستان شناسایی شده است. محوطه های باستانی جیرفت در استان کرمان جای گرفته اند.

کارگاه ذوب مس در دشت قزوین

در حفریات تپه »قبرستان« در هشت کیلومتری شمال روستای سگزآباد در دشت قزوین، دو کارگاه ذوب مس همراه با چندین نوع قالب باز، چند نمونه کوره مس و مقدار زیادی سنگ اکسید مس به دست آمده است.
ساکنان تپه قبرستان در تمامی طول دوره دوم ( همزمان با لایه های چهارم و پنجم از دوران سوم سیلک) در خانه های یک، دو و یا سه اتاقی می زیستند. در میان خانه ها چند کارگاه سفالگری و فلزکاری نیز شناسایی شد. اما بزرگترین اثر معماری ساختمانی وسیعی است با دیوارهای ضخیم ویک حیاط مرکزی و ۹ اتاق که به احتمال زیاد نشان دهنده نوعی حکومت و یا نظام اداری در اواسط هزاره پنجم ق.م. در فلات مرکزی ایران است.

کشف کوره های استخراج و استحصال فلزات در یزد

کشف دو کوره استخراج و استحصال فلز معروف به چاله های شدادی در شهرستان صدوق از یافته های باستان شناسان در یزد است. آنان احتمال می دهند این دو کوره به هزاره نخست پیش از میلاد متعلق باشند. چاله های شدادی محل استخراج و ذوب فلزاتی چون مس و روی بوده و در استان یزد تعداد بسیار زیادی از این چاله ها وجود داشته است.

کوره ذوب فلز قلی درویش

اولین نشانه های کوره ذوب فلز مردمان عصر آهن در ایران، در محوطه تاریخی قلی درویش به دست آمد.
محوطه تاریخی قلی درویش به عنوان تنها محل استقرار کشف شده از مردم عصر آهن (۱۸۰۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد) از اهمیت ویژه ای برخوردار است. تا پیش از این تنها اطلاعات به دست آمده از این مردم تنها منوط به گورهای تاریخی ای بوده است که غالبا در فلات مرکزی ایران کشف شده اند و کاوش در قلی درویش باعث شدکه این امکان برای باستان شناسان فراهم شود تا روی محوطه های استقراری مردم عصر آهن شامل معماری،صنعتگری و شرایط زیست اجتماعی آنها بررسی شود.

دومین فصل کاوش در محوطه قلی درویش منجر به کشف بقایای یک کوره ذوب فلز شد که به گفته باستان شناسان این اولین کوره ذوب فلز کشف شده در ایران است که از مردم عصر آهن به دست آمده است. کوره ها دارای آتشدان، مقادیری سرباره فلزات (ضایعات به جای مانده فلز در کوره)، مجرای دم، دریچه آتشخور، توپی تنظیم حرارت، درپوش کوره و دیگر اجزای یک کوره فلزگری بوده است .درون آتشدان مقادیری سرباره فلزات، همراه با سنگ فلز (آهن و مس) در اطراف کوره دیده شد. همچنین در این فصل بخشی از یک قالب سنگی مخصوص ساخت سر پیکان های برنزی به روش ریخته گری فلز مذاب و قطعاتی از بوته های سفالی ذوب فلز به دست آمد که مدارک موجود در رابطه با صنعت فلزکاری و تکنولوژی ذوب فلز مس و آهن را در فرهنگ استقراری عصر آهن قلی درویش کامل نمود که در نوع خود بی نظیر و منحصر به فرد است.

 

نویسنده : آقای دکتر کامران خداپرستی

طراحی و پشتیبانی : آسان پرداز