متالورژی، از سپیده دم تاریخ تا امروز (۲)

تاریخچه متالورژی

آهن در طبیعت نه به حالت آزاد، بلکه به صورت سنگ معدن یافت می شود. انسان یقیناً در عصر حجر با آهن آشنا شده است. وجه مشخصه آهن شهاب سنگی، مقدار زیاد نیکل موجود در آن است. دانشمندان به کمک روشهای مختلف، با بررسی ترکیب شیمیایی قطعات آهنی کشف شده در نقاط مختلف جهان، پی برده اند که بسیاری از این قطعات از آهن شهاب سنگی ساخته شده اند. مصریان قدیم به آهن ” فلز بهشتی ” می گفتند. آشوریها،بابلیها، کلدانیها، و عبریها، به علت گرانبها بودن آهن از آن در ساختن زیور آلات استفاده می کردند. در عهدحمورابی، یعنی حدود ۴۰۰۰ سال پیش، بهای آهن هشت برابر نقره و معادل سه ربع بهای طلا بوده است.

نخستین مورد استخراج آهن به حدود سال ۱۳۰۰ پیش از میلاد باز می گردد.

در ایران باستان نیز در دوره هخامنشی به مرور مصالح آهنی جای مواد مفرغی را گرفت. به طوری که در اواخر این دوره اسلحه های آهنی جایگزین اسلحه های مفرغی شدند. پیشینیان، سنگ معدن آهن را با ذغال چوب مخلوط کرده و مشتعل می نمودند. ضمنا” برای دمش هوا از فوتک های بزرگ یا سیستم باد خور طبیعی بهره می بردند ولی چون قادر به ایجاد دماهای زیاد نبودند، آهن ناخالص و متخلخلی حاصل می شد که با چکش کاری بر روی آن، اسلحه، گاو آهن، چاقو و ابزار دیگری می ساختند. استخراج آهن در مقایسه با مس، تکنیک بسیار پیچیده تری دارد. از جمله این که احیای آهن به دمای بسیار زیادتری نیاز دارد و به همین نسبت پیشرفت آن کندتر بوده است.

در دوران باستان در ایران، بین النهرین، مصر، یونان و روم مجموعا” هفت فلز شناخته و به کار برده شده اند که شامل: طلا(زر)، نقره(سیم)، آهن، سرب(آبار)، قلع(ارزیز) و جیوه (سیماب) می باشند. برنج که آلیاژی از مس و روی است، طی دوره ۱۷۰۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد ظهور کرد. تا استقرار امپراطوری روم که از برنج برای ساختن سکه استفاده کردند، ارزش این آلیاژ به خوبی شناخته نشد. پیدایش صنعت برنج، یکی از گامهای مهم رومی ها در راه پیشرفت متالورژی بود.

نقش ایرانیان در پیشرفت متالورژی 

آثار باستانی و مطالعه آثار ادبی ایران نشان می دهد که ایرانیان باستان از علوم و فنون متالورژی آگاهی داشته و در پیشرفت آن نقش به سزایی داشته اند. در زیر به چند مورد اشاره می گردد.

کشف مس و گداختن فلزات 

ایرانیان اولین افرادی بودند که مس را کشف کردند و فلزات را ذوب دادند (در شهر سیلک در اطراف کاشان کنونی)

کارگاه های فلزگری در تپه معمورین 

چندین سال پیش از تپه ناشناخته ای به نام معمورین -که اکنون در فرودگاه بین المللی امام قرار گرفته- کارگاه های فلزگری، قالب های خاص تولید محصولات فلزی، شمش های تهیه شده از قالب های ورز داده شده از نوعی گیاه مخصوص و حجم عظیمی کنستانتره (فلز تغلیظ شده) به اندازه نخود و کوره های استوانه ای با سوراخ های متعدد در بدنه آن، به دست آمد که به گفته سرپرست گروه کاوش این تپه تاریخی، بررسی آنها از غنای صنعت فلزگری و مرکز صدور محصولات به سایر نقاط ایران از جمله اریسمان نطنز در سه هزار سال پیش از میلاد خبر می دهد.( محوطه باستانی اریسمان یکی از بزرگترین مراکز صنعتی – فلزکاری باستانی کشور است که تاکنون در کاوش های باستان شناسی شناسایی شده است. محوطه باستانی اریسمان که به شهر صنعتی مشهور است دراستان اصفهان و در ۱۰ کیلومتری نطنز واقع شده است. این محوطه باستانی که از هزاره چهارم پیش از میلاد آثاری ارزشمند را در خود جای داده از غنی ترین محوطه های باستانی کشور و دنیا است به گونه ای که در تمامی ۴۰ هکتار مساحت آن آثاری از سرباره های ذوب فلزات دیده می شود). افزون بر قالب های یافت شده از تپه معمورین، قطعات شکسته شمش هایی یافت شد که در قالب های مخصوصی ساخته می شدند تا در صورت لزوم ذوب شده و با استفاده از قالب های دیگر، تبدیل به ابزار مورد نیاز شوند.

وجود قالب های تولید شمش در تپه معمورین که از نوعی گیاه ورزدان تهیه می شده نیز بسیار قابل تامل است زیرا پس از مرحله ذوب فلز در کورههای استوانه ای آنها را در قالبهای یک شکل و یک اندازه ای قرار می دادند تا در صورت لزوم از آنها استفاده کنند بدین صورت که فلز سرد شده به صورت شمش را بار دیگر ذوب کرده و شکل بدهند.
این تخصص و مهارت بالا در دوره عصر آهن تنها از نخبگان و شمار خاصی از مردم بر می آمده است به طوری که این افراد اسرار کار خویش را به سختی بیان کرده و در این حیطه تنها شمار خاصی را برمی گزیدند. به همین لحاظ بود که آن زمان این صنعت ارزش خاصی نزد مردم داشته است.

 

نویسنده: آقای دکتر کامران خداپرستی

طراحی و پشتیبانی : آسان پرداز